Η ψυχολογική ασφάλεια είναι ίσως ο σημαντικότερος παράγοντας για την ψυχική υγεία, την αυτοπεποίθηση και την ψυχική ανθεκτικότητα ενός παιδιού.
Τα παιδιά δεν χρειάζονται τέλειους γονείς. Χρειάζονται γονείς που τα κάνουν να νιώθουν ασφαλή, αποδεκτά και αγαπημένα
Κάθε γονιός έχει όνειρα για το παιδί του και θέλει να του προσφέρει «το καλύτερο» για να το δει να είναι χαρούμενο, υγιές, πετυχημένο στη ζωή του. Και ενώ το «καλύτερο» μπορεί να έχει πολλές διαστάσεις, υπάρχουν δύο στοιχεία πάνω στα οποία χτίζονται όλα τα υπόλοιπα: η αγάπη και η ασφάλεια.
Υπάρχει μια βαθιά παρεξήγηση γύρω από τη λέξη «ασφάλεια». Πολλοί τη συγχέουν με τον έλεγχο. Με κανόνες. Με περιορισμούς. Με “πρόσεχε”, “μη”, “όχι”, “απαγορεύεται”. Αυτός είναι ο περιορισμένος -και συχνά περιοριστικός τρόπος- με τον οποίο ο γονιός εκφράζει τις ανησυχίες του και θέλει να προστατέψει το παιδί του.
Στην πραγματικότητα όμως, η ασφάλεια δεν είναι έλεγχος. Είναι κάτι ουσιαστικότερο: πρόκειται για τη συναισθηματική σιγουριά μέσα στη σχέση γονιού-παιδιού.
Όταν ένα παιδί νιώθει ψυχολογική ασφάλεια, δεν σημαίνει ότι φοβάται τις συνέπειες και έτσι δεν θα παραβεί έναν κανόνα. Σημαίνει ότι ξέρει πως υπάρχει ένας ενήλικας που το αγαπά βαθιά, το βλέπει «ολόκληρο», με τα προτερήματα και τα ελαττώματά του, και θέλει πραγματικά να είναι καλά. Η ασφάλεια είναι το βίωμα ότι «αν κάτι πάει στραβά, δεν θα είμαι μόνος».
Από ψυχολογική σκοπιά, η αίσθηση ασφάλειας είναι ο πυρήνας της υγιούς ανάπτυξης. Η θεωρία του δεσμού μας δείχνει ότι τα παιδιά που νιώθουν πως έχουν μια «ασφαλή βάση» εξερευνούν περισσότερο, ρισκάρουν δημιουργικά, μαθαίνουν από τα λάθη τους και αναπτύσσουν ανθεκτικότητα. Δεν χρειάζονται τον έλεγχο. Χρειάζονται έναν σταθερό, διαθέσιμο ενήλικα.
Και αυτό μεταφράζεται σε μερικά πολύ απλά, αλλά πανίσχυρα μηνύματα.
- «Θέλω να είμαι το πρώτο σου τηλέφωνο»
Αν μπορούσαμε να δώσουμε ένα μόνο μάθημα ασφάλειας στα παιδιά μας, ίσως θα ήταν αυτό.
Θέλω να είμαι το πρώτο σου τηλέφωνο όταν φοβηθείς.
Όταν κάνεις λάθος.
Όταν μπλέξεις.
Όταν ντραπείς.
Το μήνυμα πίσω από αυτή τη φράση είναι βαθύ: «Η ειλικρίνειά σου δεν θα τιμωρηθεί».
Πολλά παιδιά δεν φοβούνται τόσο το λάθος, όσο την αντίδραση του γονιού. Κρύβουν, αποκρύπτουν, λένε ψέματα, σιωπούν. Επειδή δεν αισθάνονται ασφάλεια για να επικοινωνήσουν.
Όταν όμως ένα παιδί ξέρει ότι μπορεί να πει την αλήθεια και να βρει κατανόηση, τότε ενεργοποιείται η σχέση αντί του φόβου. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν συνέπειες. Σημαίνει ότι οι συνέπειες έρχονται μέσα από σύνδεση, όχι από απόρριψη.
Η ασφάλεια δεν είναι «δεν θα θυμώσω ποτέ». Είναι «ακόμα κι αν θυμώσω, θα είμαι δίπλα σου».
- Αποδοχή χωρίς όρους και… αστερίσκους
Σε αγαπώ όταν είσαι καλός μαθητής.
Σε αγαπώ όταν συμπεριφέρεσαι σωστά.
Σε αγαπώ όταν συμφωνώ με τις επιλογές σου.
Αυτά είναι αόρατοι “αστερίσκοι”, όροι στα ψιλά γράμματα, που τα παιδιά νιώθουν, ακόμη κι αν δεν τους λέμε ρητά.
Η άνευ όρων αποδοχή δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με όλα. Σημαίνει ότι διαχωρίζουμε το παιδί από τη συμπεριφορά του. Μπορεί να μην εγκρίνω την πράξη σου, αλλά δεν αποσύρω την αγάπη μου από εσένα.
Αυτό είναι καθοριστικό για την ταυτότητα. Όταν το παιδί ξέρει ότι μπορεί να εξερευνήσει, να αλλάξει, να κάνει λάθη, να ονειρευτεί διαφορετικά πράγματα χωρίς να κινδυνεύει η αγάπη του γονιού, τότε χτίζει εσωτερική σταθερότητα.
Η αποδοχή χωρίς αστερίσκους λέει:
«Είσαι δικός μου. Όχι επειδή πληροίς προϋποθέσεις. Αλλά επειδή είσαι εσύ».
- Η πόρτα και η αγκαλιά είναι πάντα ανοιχτές
«Το σπίτι μου» δεν είναι απλώς ένας χώρος. Είναι η αίσθηση της σιγουριάς και της συναισθηματικής ασφάλειας που προσφέρουν οι γονείς.
Είναι το μέρος όπου μπορείς να γυρίσεις κουρασμένος από τον κόσμο και να μη χρειάζεται να αποδείξεις τίποτα. Είναι το μέρος όπου μπορείς να κλάψεις χωρίς να ντραπείς.
Όταν λέμε -και κυρίως όταν δείχνουμε- ότι «η πόρτα και η αγκαλιά είναι πάντα ανοιχτές», το παιδί εσωτερικεύει ένα πολύ ισχυρό μήνυμα: Υπάρχει καταφύγιο.
Στην εφηβεία αυτό δοκιμάζεται έντονα. Το παιδί απομακρύνεται, αμφισβητεί, υψώνει τείχη. Εκεί ακριβώς χρειάζεται να παραμείνουμε σταθεροί. Όχι πιεστικοί, αλλά διαθέσιμοι.
Η γνώση ότι «ακόμα κι αν φύγω θυμωμένος, μπορώ να επιστρέψω» δημιουργεί ψυχική ανθεκτικότητα.
- Η αγάπη ως το μεγαλύτερο μάθημα ασφάλειας
Όταν ενηλικιωθούν, τα παιδιά δεν θυμούνται όλες τις οδηγίες μας. Δεν θυμούνται κάθε κανόνα.
Θυμούνται πώς τα κάναμε να νιώσουν.
Νιώθουν άξια;
Νιώθουν αποδεκτά;
Νιώθουν ότι έχουν έναν άνθρωπο στον κόσμο που είναι αδιαπραγμάτευτα με το μέρος τους;
Η αγάπη δεν είναι απλώς συναίσθημα. Είναι προστατευτικός παράγοντας. Έρευνες δείχνουν ότι η ζεστή, σταθερή γονεϊκή παρουσία λειτουργεί ως «ασπίδα» απέναντι σε κινδύνους, άγχος, πίεση συνομηλίκων, ακόμα και μελλοντικές δυσκολίες ψυχικής υγείας. Η αγάπη δεν προλαμβάνει όλα τα λάθη. Προλαμβάνει όμως τη μοναξιά του παιδιού μέσα στο λάθος.
Όταν το παιδί δεν μεγαλώνει με το βάρος ότι πρέπει να κάνει ή να αποδείξει κάτι για να το αγαπούν και να αξίζει, αλλά με το βίωμα της άνευ όρου αποδοχής και αγάπης, τότε αναπτύσσει μια εσωτερική φωνή ασφάλειας που το συνοδεύει σε όλη του τη ζωή.
Και στις δύσκολες στιγμές, αυτή η φωνή ψιθυρίζει:
Δεν είμαι μόνος.
Με αγαπούν όπως είμαι.
Μπορώ να ζητήσω βοήθεια.
Κι αυτό είναι το πιο ισχυρό μάθημα ασφάλειας που θα πάρει ποτέ.
Λίζα Βάρβογλη, MA, Ph.D.
Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια, Harvard
