Ο θάνατος μιας εκπαιδευτικού μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο, μέσα σε ένα πλαίσιο καταγγελιών για έντονο εκφοβισμό από μαθητές, συγκλόνισε την ελληνική κοινωνία. Δεν είναι απλώς μια τραγική είδηση. Είναι ένας καθρέφτης που μας αναγκάζει να κοιτάξουμε βαθιά μέσα στο σχολείο, αλλά και μέσα στην κοινωνία μας.
Γιατί πίσω από κάθε τέτοια ιστορία δεν υπάρχει μόνο μια ιατρική διάγνωση. Υπάρχει ένα περιβάλλον, μια κουλτούρα, μια σειρά από σχέσεις που είτε προστατεύουν έναν άνθρωπο είτε τον αφήνουν μόνο.
Ως ψυχολόγος, πιστεύω ότι σε τέτοιες περιπτώσεις το πιο επικίνδυνο είναι να αναζητήσουμε έναν μόνο ένοχο. Η πραγματικότητα είναι σχεδόν πάντα πιο σύνθετη. Οι τραγωδίες γεννιούνται συνήθως εκεί όπου πολλοί μικροί κρίκοι σπάνε ταυτόχρονα.
Όταν η τάξη γίνεται χώρος εξουσίας
Η σχολική τάξη είναι ένας μικρόκοσμος κοινωνίας. Εκεί συναντιούνται παιδιά που δοκιμάζουν τα όρια της δύναμης, της επιρροής και της ταυτότητάς τους. Στην εφηβεία ειδικά, η ανάγκη για κυριαρχία μέσα στην ομάδα μπορεί να οδηγήσει σε συμπεριφορές που οι ίδιοι οι μαθητές δεν αντιλαμβάνονται πάντα ως βία.
Όταν όμως η ειρωνεία, η πρόκληση, η απειλή ή η ταπείνωση στρέφονται συστηματικά προς έναν εκπαιδευτικό, τότε δεν μιλάμε πια για “δύσκολη τάξη”. Μιλάμε για εκφοβισμό.
Και εδώ εμφανίζεται ένα πολύ ισχυρό ψυχολογικό φαινόμενο: το φαινόμενο της αγέλης.
Όταν η επιθετικότητα εκδηλώνεται μέσα σε ομάδα, αλλάζει η δυναμική της συμπεριφοράς. Το παιδί δεν λειτουργεί πια ως άτομο. Λειτουργεί ως μέλος ομάδας. Η προσωπική ευθύνη μειώνεται και η επιθετικότητα γίνεται ευκολότερη.
Ένας μαθητής μόνος του μπορεί να μη γελάσει, να μη φωνάξει, να μη προκαλέσει.
Μέσα όμως σε μια ομάδα, η συμπεριφορά κλιμακώνεται.
Το γέλιο του ενός ενισχύει τον άλλον.
Η πρόκληση γίνεται παιχνίδι εξουσίας.
Και ο στόχος — στην προκειμένη περίπτωση ο εκπαιδευτικός — απομονώνεται.
Η κατανόηση αυτού του μηχανισμού δεν σημαίνει ότι δικαιολογούμε τη συμπεριφορά.
Σημαίνει ότι την εξηγούμε ώστε να μπορέσουμε να την αντιμετωπίσουμε.
Το λάθος της εποχής μας: μπερδέψαμε τον σεβασμό με τον φόβο
Για δεκαετίες το σχολείο λειτουργούσε με αυταρχισμό. Η κοινωνία σωστά αντέδρασε σε αυτό. Θέλαμε ένα σχολείο πιο ανθρώπινο και πιο δημοκρατικό.
Όμως κάπου στη διαδρομή συνέβη κάτι παράδοξο.
Στην προσπάθεια να φύγουμε από τον φόβο, χάσαμε τον σεβασμό.
Ο σεβασμός δεν είναι φόβος.
Ο σεβασμός είναι η αναγνώριση ότι ο άλλος έχει αξία, όρια και αξιοπρέπεια.
Και αυτή η αξία πρέπει να διδάσκεται πρώτα απ’ όλα στο σπίτι.
Η ευθύνη των γονέων: το παράδειγμα που βλέπουν τα παιδιά
Δεν μπορούμε να μιλήσουμε για σχολικό εκφοβισμό προς εκπαιδευτικούς χωρίς να μιλήσουμε για τη στάση των γονέων.
Τα παιδιά παρατηρούν πολύ προσεκτικά τον τρόπο με τον οποίο οι γονείς τους μιλούν για τους καθηγητές. Αν στο σπίτι ακούν συνεχώς απαξιωτικά σχόλια, ειρωνείες ή θυμό απέναντι στο σχολείο, το μήνυμα που λαμβάνουν είναι σαφές:
“Ο καθηγητής δεν αξίζει σεβασμό.”
Σε πολλές περιπτώσεις βλέπουμε το ίδιο μοτίβο να επαναλαμβάνεται:
γονείς που υψώνουν τη φωνή στους εκπαιδευτικούς,
γονείς που απειλούν,
γονείς που αμφισβητούν δημόσια την αξιοπρέπεια ενός καθηγητή μπροστά στο παιδί τους.
Όταν συμβαίνει αυτό, το παιδί μαθαίνει ένα πολύ ισχυρό κοινωνικό μάθημα:
ότι η εξουσία μπορεί να αμφισβητηθεί με επιθετικότητα και ότι δεν υπάρχουν συνέπειες.
Δύο ακραία πρότυπα γονεϊκής στάσης
Στην ψυχολογική πράξη βλέπουμε συχνά δύο διαφορετικά άκρα που μπορούν να οδηγήσουν σε προβληματικές συμπεριφορές.
Οι αδιάφοροι γονείς
Υπάρχουν γονείς που είναι ουσιαστικά απόντες από τη ζωή του παιδιού.
Δεν παρακολουθούν τι συμβαίνει στο σχολείο.
Δεν γνωρίζουν τις δυσκολίες του παιδιού.
Δεν συζητούν για τις σχέσεις του με άλλους ανθρώπους.
Το παιδί μεγαλώνει χωρίς καθοδήγηση και χωρίς σαφή ηθικά όρια.
Οι υπερπροστατευτικοί γονείς
Στην άλλη πλευρά βρίσκονται οι γονείς που βρίσκονται συνεχώς “πάνω” από το παιδί τους.
Υπερασπίζονται το παιδί τους σε κάθε περίπτωση.
Δεν δέχονται ποτέ ότι μπορεί να κάνει λάθος.
Δεν του επιτρέπουν να βιώσει συνέπειες.
Πολλοί από αυτούς τους γονείς μιλούν για όρια.
Όμως συχνά δεν εφαρμόζουν ποτέ αυτά τα όρια.
Το παιδί μαθαίνει ότι οι κανόνες είναι διαπραγματεύσιμοι και ότι πάντα θα υπάρχει κάποιος να το προστατεύσει από τις συνέπειες.
Και τότε εμφανίζεται ένα επικίνδυνο ψυχολογικό μοτίβο:
η αίσθηση δικαιώματος χωρίς ευθύνη.
Ο αόρατος πόνος των εκπαιδευτικών
Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γνωρίζουν πόσο ψυχολογικά απαιτητικό είναι το επάγγελμα του εκπαιδευτικού.
Κάθε μέρα καλούνται να διαχειριστούν:
δεκάδες προσωπικότητες,
συγκρούσεις μεταξύ μαθητών,
γονεϊκές εντάσεις,
μαθησιακές δυσκολίες,
και έντονα συναισθήματα.
Κι όμως, οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί σπάνια έχουν χώρο να μιλήσουν για τη δική τους ψυχική επιβάρυνση.
Όταν ένας καθηγητής φτάνει να αισθάνεται ότι η τάξη είναι ένας εχθρικός χώρος, βιώνει κάτι πολύ βαθύ:
απώλεια ελέγχου και απώλεια αξιοπρέπειας.
Η χρόνια ψυχολογική πίεση μπορεί να γίνει εξαιρετικά επιβαρυντική για τον οργανισμό.
Το στρες δεν είναι μόνο συναίσθημα.
Είναι και βιολογία.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα: η μοναξιά μέσα στο σύστημα
Όταν ένας εκπαιδευτικός αναφέρει επανειλημμένα ότι αντιμετωπίζει επιθετικότητα και δεν λαμβάνει ουσιαστική υποστήριξη, δημιουργείται ένα επικίνδυνο ψυχολογικό κενό.
Η αίσθηση ότι κανείς δεν σε προστατεύει είναι από τις πιο διαβρωτικές εμπειρίες που μπορεί να βιώσει ένας άνθρωπος στον χώρο εργασίας.
Κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μόνος του μια οργανωμένη δυναμική εκφοβισμού.
Ποιος φταίει τελικά;
Η εύκολη απάντηση θα ήταν να κατηγορήσουμε μόνο τα παιδιά.
Η άλλη εύκολη απάντηση θα ήταν να κατηγορήσουμε μόνο το σύστημα.
Η αλήθεια είναι πιο σύνθετη.
Η ευθύνη είναι συλλογική:
- μαθητές που συμμετέχουν σε εκφοβισμό
- γονείς που δεν διδάσκουν όρια ή υπονομεύουν το σχολείο
- σχολεία που δεν παρεμβαίνουν έγκαιρα
- ένα εκπαιδευτικό σύστημα που δεν προστατεύει επαρκώς τους ανθρώπους του
- και μια κοινωνία που συχνά υποτιμά τον ρόλο του εκπαιδευτικού
Τι πρέπει να αλλάξει
Αν θέλουμε πραγματικά να αποτρέψουμε παρόμοιες τραγωδίες, χρειάζονται ουσιαστικές αλλαγές.
- αναγνώριση του εκφοβισμού προς εκπαιδευτικούς ως μορφής σχολικής βίας
- σαφή πρωτόκολλα παρέμβασης σε κάθε σχολείο
- ψυχοεκπαίδευση μαθητών για ενσυναίσθηση και ομαδική ευθύνη
- ενεργός συμμετοχή και εκπαίδευση των γονέων
- ψυχολογική υποστήριξη των εκπαιδευτικών
Αλλά πάνω απ’ όλα χρειάζεται να ξαναχτίσουμε μια βασική αξία:
τον σεβασμό.
Σεβασμό προς τα παιδιά.
Σεβασμό προς τους εκπαιδευτικούς.
Σεβασμό προς τη σχέση μάθησης.
Γιατί το σχολείο δεν είναι απλώς ένα κτίριο.
Είναι το μέρος όπου μαθαίνουμε πώς να ζούμε μαζί με τους άλλους.
Και όταν εκεί χαθεί ο σεβασμός, η κοινωνία πληρώνει το τίμημα.
Αν θέλεις να λαμβάνεις παρόμοια άρθρα και πρακτικά εργαλεία, μπορείς να γραφτείς στο newsletter μου εδώ ή να διαβάσεις τα βιβλία μου με έκπτωση 30% :
Σχέσεις, Βρές Τον Άνθρωπο Που Ονειρεύεσαι.
Mindfulness: Βρες τον Εαυτό σου, Βρες την Ευτυχία σου.
Η Τέχνη του να Βάζεις Όρια και να Λες Όχι
